شیوه های موثر در آموزش روان خوانی قرآن


آموزش قرآن با آموزش های دیگر تفاوت اساسی دارد. این تنها آموزشی است که معلم اول آن خداست.

«الرَّحْمَٰنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ»(۱) و نخستین آموزنده آن پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ» (۲) چون قرآن کریم دارای زبانی خاص است، کسی که در اثر همنشینی مداوم و انس زیاد با قرآن عقد محبت می بندد، البته زبانش زبان قرآن و بیانش بیان قرآن خواهد بود. رسیدن به بیان قرآن، غایت آموزش زبان قرآن است. «عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»(۳)


تلاوت

آموزش قرآن به جهت طبیعت خاص خود که با روح و جان متعلم سروکار دارد، قرار است آموزشی باشد که قرآن را محبوب و معشوق قرآن آموز گرداند و هر شیوه آموزشی که این دوستی و محبت را بهم زند و قرآن آموز را بیزار سازد ، البته مطلوب نخواهد بود.

تاکنون بحث و برسی های فراوانی پیرامون آسیب شناسی روش های آموزش قرآن انجام شده است؛ اما تجارب آموزشی و پژوهشی نشان داده است که متأسفانه مشکلاتی فرا روی چنین آموزش مبارکی واقع شده است.

پژوهش حاضر با ارائه چند فرضیه و آزمایش آنها، مسأله را از نقطه نظر فرآیند پردازش اطلاعات خواندن مورد تحلیل و ارزیابی قرار می دهد.

 

گمان های نادرست در علل ضعف روان خوانی قرآن

غالب روش های آموزش قرآن، شروع آموزش با روخوانی است. به عبارت دیگر در بیشتر روش ها، قرآن آموز ابتدا با نسخه مکتوب مواجه خواهد شد و به این منظور تحت تعلیم یک سری از قواعد روخوانی و آشنایی با صامت ها و مصوت ها قرار می گیرد.

غالب پدر و مادر ها و آموزگاران وجود یکی از موارد زیر را علل ضعف در روان خوانی قرآن از سوی نو آموزان قرآن می دانند:

۱٫ عدم شناخت حروف و کلمات قرآنی

اولین علتی که به ذهن خطور می کند، حرف شناسی وحرکت شناسی است؛ یعنی ممکن است که تصور شود دلیل نارسایی خواندن قرآن، نداشتن شناخت دقیق نسبت به حروف و حرکات و چگونگی تلفظ آنها باشد و برای رفع این مشکل می توان قسمت مهمی از وقت آموزش را، صرف شناساندن حروف و حرکات و چگونگی تلفظ آنها نمود.

خواندن خوب مستلزم توجه به نشانه های آوایی حروف وكلمات است. خوانندگان نشانه های آوایی، با استفاده از دانش الفبایی خویش، بین كلمات و تلفظ آن ها تداعی برقرار می كنند و از این طریق خواندن را شروع می كنند

برای بررسی فرضیه مذکور و راه حل مطرح شده، آزمایش هایی صورت گرفت و یک صفحه شامل حروف با حرکات مختلف به دانش آموزان داده شد تا بخوانند.

نتیجه حاکی ازآن بود که حتی آن دسته از دانش آموزانی که درخواندن قرآن دچار مشکل هستند، به راحتی می توانندحروف را با کلمات مختلف ادا کنند؛ اما همان عده درخواندن کلمات قرآنی (با حرکات ساده) با مشکل مواجه هستند. بنابراین اولین فرضیه مورد آزمایش، رد می شود.

۲٫ عدم توجه به حرکات

دومین فرضیه چنین است که دانش آموزان به حرکات توجه ندارند و بدین جهت هنگام خواندن کلمات، آنها را نادرست تلفظ می کنند. به منظور رفع این مشکل لازم بود تا آیات قرآن کریم با حرکات رنگی و کاملاً درشت علامت گذاری شود تا مورد نظر و توجه دانش آموزان واقع شود. نتیجه ای که از آزمایش های انجام شده به دست آمدحاکی ازاین بود که حتی در صورت وجود شرایط فوق، مشکل همچنان وجود دارد.

۳٫ اشکال درخواندن کلمات دارای حروف ناخوانا یا علائم تنوین و تشدید و…

علت احتمالی دیگری که به نظر می رسید این بودکه خواندن کلماتی که باحرکات معمولی مانند: فتحه، کسره و ضمه نشانه گذاری شده اند، مشکلی ندارد و اشکال درخواندن کلماتی است که دارای حروف ناخوانا یا علائم تنوین و تشدید و… هستند. برای آزمایش فرضیه فوق، کلماتی از قرآن که فقط دارای حرکات فتحه، کسره و ضمه بودند در اختیار قرآن آموز قرار گرفت. نتیجه ی بدست آمده، فرضیه فوق را رد می کرد.

تلاوت

از تعدادی از دانش آموزان کلاس چهارم ابتدایی که آموزش های خاص ندیده بودند، خواسته شد تا کلماتی را از قرآن کریم که فاقد حروف ناخوانا، تشدید و تنوین بودند، بخوانند؛ سپس از آنها خواسته شد تا اجزای هریک ازکلمات را که به صورت جداگانه نوشته شده بود، قرائت کنند. مانند: «مس تض ع فو ن» سپس میزان مهارت آنها را در قرائت کلمات یامیزان مهارتشان در قرائت بخش ها باهم مقایسه شد و این فرض اثبات گردید که دانش آموزان کلمات را بسیار کندتر و ضعیف تر از بخش های جدا شده آنها می خوانند. یعنی سطح مهارت افراد در قرائت کلمات، خیلی پایین تر از سطح مهارت آنها در قرائت بخش ها است.

بدین ترتیب مشخص می گردد که عدم توانایی خواندن عبارات قرآنی به طور اصلی معلول ضعف شناسایی حرکات و یا بی اطلاعاتی از قواعد حروف ناخوانا و تنوین و… نیست؛ زیرا «اگر علل اشتباه، ناآشنایی باحرکات یا عدم توجه به آنها بود، این عامل باید در موقع قرائت بخش ها نیز وجود می داشت».

با نگاه به مسأله فوق درمی یابیم که این مسأله مربوط به حیطه روانی _حرکت می شود، نه حیطه شناختی.

چنانکه معمولاً معلمان قرآن با روبرو شدن با دانش آموزانی که نمی توانند قرآن کریم را بخوانند، برشناساندن قواعد اصرار می ورزند و در نهایت هدف آموزش نیز به دست نمی آید.

آموزش حرکات و رنگین کردن یادرشت و ریزکردن آنها مشکل را ریشه کن نخواهدکرد. پس حقیقتاً مشکل کجاست و چرا با این همه فنون و روشهایی که بکار برده می شود، مسأله عدم توانایی قرائت قرآن همچنان وجود دارد.

 

شیوه های صحیح در آموزش روان خوانی قرآن

نکته ی ظریفی که در آموزش روان خوانی قرآن وجود دارد این است که ما وقتی متنی را می خوانیم معمولاً توجه ما بر تمامی خصوصیات آن متن متمرکز نمی شود و حتی به آحاد حروف و یا کلماتی که می خوانیم نیز توجه نمی کنیم؛ زیرا ظرفیت حافظه ی کاری (۴) بسیار محدود ما برای پردازش اطلاعات ورودی جوابگو نمی باشد.

متخصصان تعلیم و تربیت معتقدند به منظور آموزش روان خوانی قرآن کریم شایسته است به نکات زیر توجه نماییم:

۱٫      پدر و مادر و آموزگار باید متون را با صدای بلند برای کودکان بخوانند تا در خواندن صحیح سرمشق او قرارگیرند.

۲٫      باید خواندن با صدای بلند و آهسته، هر دو در کودکان تشویق شود.

۳٫      صداشناسی در آغاز خواندن نقش اساسی دارد و باید به طور ساده آموزش داده شود.

آموزش حرکات و رنگین کردن یادرشت و ریزکردن آنها مشکل را ریشه کن نخواهدکرد. پس حقیقتاً مشکل کجاست و چرا با این همه فنون و روشهایی که بکار برده می شود، مسأله عدم توانایی قرائت قرآن همچنان وجود دارد

كودكان و نو آموزان قرآن کریم وقتی به سوی خواندن پیشرفت می كنند، معمولاً ابتدا نشانه های بصری را به كار می گیرند و پس از آن، استفاده از نشانه های آوایی را شروع می كنند. سرانجام مهارت لازم را در زمینه ی تركیب حروف و صداهای زبان شفاهی كسب می كنند. آنان نمی توانند كلمات را به تنهایی بخوانند. بدین ترتیب به طور کلی خواندن به دو صورت است:

۱٫     خواندن نشانه های بصری

اولین خواندن “واقعی “زمانی انجام می گیرد كه كودكان بتوانند كلمات قرآنی را به صورت منفرد بخوانند. در بسیاری از كودكان، تشخیص ابتدایی، مبتنی بر نشانه های بصری مانند شكل كلمه و خصوصیات متمایز حروف است.

این روش یادگیری كمتر موثر است و به زودی اغلب خوانندگان آن را كنار می گذارند.

۲٫     خواندن نشانه های آوایی

خواندن خوب مستلزم توجه به نشانه های آوایی حروف وكلمات است. خوانندگان نشانه های آوایی، با استفاده از دانش الفبایی خویش، بین كلمات و تلفظ آن ها تداعی برقرار می كنند و از این طریق خواندن را شروع می كنند.

تجربه نشان داده است که خوانندگان نشانه های آوایی از خوانندگان نشانه های بصری موفق ترند.(۵)

انشاءالله با دانستن این مطالب بتوانیم به نوآموزان قرآنی، به شیوه ای صحیح و موثر روان خوانی قرآن کریم را آموزش داده و در راستای ترویج این کلام الهی قدمی برداریم. بحق محمّد و آله الطّاهرین صلوات الله علیهم اجمعین و عجّل فرجهم.

 

پی نوشت ها:

۱٫      سوره مبارکه الرّحمن، آیات ۱ و ۲٫

۲٫      سوره مبارکه علق، آیه ۱٫

۳٫      سوره مبارکه الرّحمن، آیه ۴٫

۴٫       حافظه کاری (workingmemory)، جزوه ی اجرای الگوشناختی است که درآن تفکر انجام می گیرد.

۵٫      روانشناسی تربیت (اصول وکاربردآن)، ص ۱۸۲

آموزش روخوانی – جلسه دوم

درس اوّل: تاریخچه مختصری از نقطه و علامت گذاری قرآن

سوالات ابتدایی درس:
شیوه کتابت زمان بعثت پیامبر (ص) چه فرقی با کتابت امروزه داشت؟
چرا حتی بعضی از فصحای عرب در خواندن قرآن به اشتباه می افتاند؟(۱)
اولین کسانی که برای صحیح خوانی قرآن کریم قدم هایی را برداشتند چه کسانی بودند؟
به ترتیب بیان کنید که چه اقداماتی برای صحیح خوانی قرآن در آن دوران صورت گرفت؟

شروع درس:

در زمان بعثت پیامبر اکرم (ص) کتابت عرب به شکل کاملاً ساده ای صورت می گرفت به طوری که اصلاً خبری از حرکات و تشدید و سکون در کتابت شان نبود و حتی حروف شان دارای نقطه هم نبود. وقتی پیامبر (ص) به رسالت برگزیده شدند، کاتبان وحی قرآن را به همان رسم الخطّی که در آن زمان رایج بود می نوشتند. در آن زمان مشکلی از لحاظ صحیح خواندن نداشتند، چرا که هم تلفّظ صحیح را از پیامبر (ص) می شنیدند و هم اینکه در صورتی که در تلفّظ کلمه ای شک می کردند از خود پیامبر (ص) می پرسیدند.

پس از مدّتی که اسلام گسترش یافت و اقوام غیر عرب نیز به اسلام روی آوردند، از آنجا که با زبان عربی آشنا نبودند، نمی توانستند قرآن را بخوانند و حتی خود عرب ها نیز به خاطر معاشرت با غیر عرب ها به تدریج تغییراتی در سخنان آنها ایجاد شد به طوری که حتی فصحا نیز گاهی در سخن گفتن اشتباه می کردند.

در این زمان امام علی (ع) به فکر افتادند و برای حفظ و نگهداری قرآن تصمیم به پایه ریزی قواعدی کردند. حضرت این قواعد را به شاگردش ابوالاسود دُوئلی آموزش داد. ابوالاسود نیز تصمیم گرفت برای تصحیح قرائت مردم، قرآن را علامت گذاری کند. او از برجسته ترین نویسنده آن دوران کمک گرفت و از او خواست وقتی قرآن می خواند به دهانش نگاه کند و موقع اداء هر حرف اگر لب های او حالت گشودگی گرفت، یک نقطه با رنگ قرمز بالای آن حرف بگذارد و اگر حالت افتادگی و شکستن به خود گرفت، یک نقطه با رنگ قرمز زیر آن حرف بگذارد و اگر حالت بهم پیوستگی به خود گرفت، یک نقطه با رنگ قرمز جلوی آن حرف قرار دهد. نقطه ی بالای حرف نشانگر مفتوح بودن آن حرف بود و به «فَتحَه» نام نهاده شد و نقطه ی پایین حرف نشانگر مکسور بودن آن حرف بود و به «کَسرَه» نام نهاده شد و نقطه ی جلوی حرف نیز نشانگر مضموم بودن آن حرف بود و به «ضَمَّه» نام نهاده شد. این علامت های اولیّه برای نشان دادن اعراب کلمات بود لذا به آن ها «نقطه اِعراب» می گفتند. مثل:

با انجام این کار صحیح خواندن تا حدّی حاصل شده بود ولی هنوز مشکل تشخیص حروف متشابه باقی بود. برای برطرف نمودن این اشکال، دو تن از شاگردان ابوالاسود به نام های یَحیَی بن یَعمُر و نَصر بن عاصِم حروف را نقطه گذاری نمودند. برای اینکه این نقطه ها با نقطه های اعرابی اشتباه نشوند، آنها را همرنگ حروف یعنی مشکی می نوشتند. به این نقطه ها از آنجا که ابهام حروف را از بین می بردند، «نقطه های اِعجام» می گویند.

بعد از مدّتی نیز همین دو شخص، با نقطه های زرد یا لاجوردی برای مشخص کردن الف و واو و یایی که به صورت همزه خوانده می شدند و با نقطه سبز برای مشخص کردن همزه وصل در ابتدای کلمات، اقدام نمودند.

با انجام شدن این کارها صحیح خوانی قرآن تا اندازه زیادی حاصل شده بود ولی هنوز یک مشکل دیگر وجود داشت و آن مشکل به کار بردن رنگ های مختلف در کتابت قرآن بود. برای این مشکل نیز خلیل بن احمد فراهیدی دست به کار شده و نقطه هایی که بیانگر اعراب و همزه بود را تغییر شکل داد تا در صورت یکرنگ نوشتن آنها (هم رنگ متن) بتوان تشخیص شان داد. مثلاً برای فتحه از الف کوچک استفاده کرد و … که در درس های آینده آنها را بیان خواهیم کرد.

بعد از ایشان نیز تغییرات دیگری نیز در رسم الخط ها صورت گرفت که هر کدام در سهولت آموزش و قرائت قرآن نقش زیادی داشتند و مورد استقبال واقع گشتند ولی از آنجایی که در گذشته وسایل ارتباطی مانند امروز موجود نبود و علمای فن رابطه ای با هم دیگر نداشتند، علامت هایی که مثلاً در مغرب برای بیان نکته ای وضع می شد با مشرق تفاوت داشت و این مبدأ پیدایش تفاوت علامت های قرآنی در رسم الخط های گوناگون شد. البته لازم به ذکر است که اصل کلمات قرآنی و شیوه نوشتن آنها در همه جا یکسان است و تفاوت فقط در علامت هایی است که بعد ها برای سهولت در قرائت و … وضع شده اند.

نکته پایانی این درس: اگر جایی از این درس {مثلاً منظور از الف و واو و یایی که به صورت همزه خوانده می شوند یا …} مجهولاتی برایتان باقی مانده است، نگران نباشید چرا که این ها در درس های مربوطه کاملاً توضیح داده خواهند شد.

[۱] در زبان عربی اگر مثلاً «ضرب زیدٌ» را «ضرب زیداً» بخوانید، از لحاظ ساختاری و معنایی جمله درست است ولی مشکل اینجاست که متکلّم (سخن گو) معنای جمله اوّل را قصد کرده است نه معنای جمله دوّم را. در جمله اوّل «زید» زننده ضربه (فاعل) هست ولی در جمله دوّم خورنده ضربه (مفعول) است. لذا به خاطر نداشتن اعراب در رسم الخط آن زمان، حتی فصحای عرب نیز گاهی اعراب کلمات را اشتباه می خواندند و معنایی غیر از معنای واقعی قرآن را برداشت می کردند.

آموزش روخوانی – جلسه اول

پیامبر اکرم (ص) میفرماید : هیچ زن و مرد مومنی نیست ، چه آزاده و چه برده مگر اینکه خداوند بر او حقّ واجبی دارد که باید ( به اندازه توانش ) قرآن بیاموزد . ( مستدرک الوسائل ، ج۱ ، ص۲۸۷)

تصمیم گرفتیم با کمک خدا آموزش روخوانی و روانخوانی قرآن کریم را در هشت جلسه برای شما قرار بدیم که این جلسه اول هست با موضوع های (حروف عربی و اسامی آنها – حروف مقّطعه قرآن – علامت های قرآن ) که با نام خدا آغاز میکنیم.

 

حروف عربی و اسامی آنها

برای آموختن هر زبانی نخست باید با حروف و الفبای آن زبان آشنا شد ، و ما که میخواهیم خواندن قرآن را یاد بگیریم ابتدا باید با حروف و الفبای عرب آشنا شویم .

الفبای عرب از نظر تعداد ، چهار حرف (پ ، چ ، ژ ، گ) کمتر از الفبای فارسی می باشد و از نظر شکل به استثنای دو حرف ، بقیه اشکال آن هیچگونه تفاوتی با حروف فارسی ندارد ، یکی شکل (ـه ، ه) برای حرف(ت) که در آخر بعضی از کلمات قرار می گیرد و دیگری شکل کاف بزرگ (ک) که همانند لام بزرگ (ل) نوشته می شود و برای اینکه با حرف لام اشتباه نشود ، یک کاف کوچک در درون آن قرار میدهند ، و از نظر اسم به استثنای دوازده حرف ، اسامی بقیه حروف با فارسی یکسان میباشد .

اکنون با اسامی حروف عربی آشنا میشویم :

 

شماره

حروف

اسم عربی

اسم فارسی

شماره

حروف

اسم عربی

اسم فارسی

۱

ا – ء

الف–همزه

الف

۱۵

ض

ضاد

ضاد

۲

ب

باء

بِ

۱۶

ط

طاء

طا

۳

ت

تاء

تِ

۱۷

ظ

ظاء

ظا

۴

ث

ثاء

ثِ

۱۸

ع

عین

عین

۵

ج

جیم

جیم

۱۹

غ

غین

غین

۶

ح

حاء

ح ِ

۲۰

ف

فاء

فِ

۷

خ

خاء

خ ِ

۲۱

ق

قاف

قاف

۸

د

دال

دال

۲۲

ک

کاف

کاف

۹

ذ

ذال

ذال

۲۳

ل

لام

لام

۱۰

ر

راء

ر ِ

۲۴

م

میم

میم

۱۱

ز

زاء

ز ِ

۲۵

ن

نون

نون

۱۲

س

سین

سین

۲۶

و

واو

واو

۱۳

ش

شین

شین

۲۷

ه

هاء

ه ِ

۱۴

ص

صاد

صاد

۲۸

ی

یاء

ی ِ

ذکر: اسامی حروفی که به همزه ختم میشوند برای سهولت ،همزه آنها را تلفظ نمیکنیم ، مانند حرف (ب) که در کتابت (باء) مینویسند ولی در تلفظ بدون همزه (با) میخوانند.
حروف مقطّعه قرآن
اکنون که با اسامی حروف عربی آشنا شدید به راحتی میتوانید حروف مقطعه قرآن را نیز بخوانید .
از مجموع ۱۱۴ سوره قرآن ، ۲۹ سوره آن با کلماتی آغاز میشوند که باید به صورت قطعه قطعه خوانده شوند ( هر حرفی با اسم عربی آن ) و لذا به آنها « حروف مقطّعه میگویند » ، مانند :
یس که خوانده میشود یا – سین
نکته : اسامی حروفی که به همزه ختم میشوند در حروف مقطعه نیز همزه آنها تلفظ نمی شود .
اکنون با حرف مقطعه قرآن ، بدون ذکر موارد تکراری آنها آشنا می شویم :
ق – ص – ن – یس – حم – طه – الر – الم – طسم – المر – المص – حم عسق – کهیعص

نکته: هر حرفی اضافه بر شکل و اسم ، صدایی (مخرجی) نیز دارد ، بیشتر صداهای حروف در عربی با فارسی یکسانند ، تنها ده حرف است که صدای آنها مختصر تفاوتی با فارسی دارند و عبارتند از :
(( ث ، ح ، ذ ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ع ، غ ، و ))
که ان شاءالله در بخش آموزش تجوید سایت حرف های قرآنی ، یک پست با این موضوع قرار میدهیم . (چون مربوط به روخوانی و روانخوانی نمیشه )
علامتهای قرآنی
در هر زبانی برای تلفظ صحیح کلمات از علامت های خاصی استفاده میشود تا مصوت ( صدای ) هر حرفی کاملا مشخص باشد ، در فارسی و عربی نیز چنین است ، در فارسی برای دانش آموزان مبتدی ، کلمات را علامت گذاری میکنند ولی بعد از آشنایی با تلفظ صحیح و معانی کلمات ، آن ها را بدون علامت مینویسند ، به طور نمونه کلمه «کرم» به چهار صورت « کَرَم ، کِرِم ، کُرُم ، کِرم » خوانده می شود که از معنای جمله میتوان تلفظ صحیح آن را تشخیص داد .
در زبان عربی هم چنین است ، قرآن ابتدا علامتی نداشت و عربها با توجه به معنای آیه ، آن را به صورت صحیح قرائت میکردند ، با گسترش اسلام و مسلمانان شدن اقوام غیر عرب ، لازم دیده شد که با علامت گذاری قرآن ، قرائت صحیح مشخص شود و این کار توسط شاگردان حضرت علی (ع) انجام پذیرفت و سپس توسط شیعیان آن حضرت تکیمل گردید.
علامتهای قرآن عبارتند از :
حرکات ( فتحه ، کسره ، ضمه ) حروف مدی (الف مدّی ، یاء مدّی ، واو مدّی ) سکون ، تشدید ، مدّو تنوین
( ــَــِــُـ اٰ ـــٖــ ی ـــُــ و ـــْــــٓــــّـــــًــٍــٌــ )
بیشتر علامتهای فوق در زبان فارسی هم می باشند ولی صدای بعضی از آنها در عربی با فارسی کمی تفاوت دارند که ان شاء الله در درس های آینده با آنها بیشتر آشنا خواهیم شد .
نکته : در فارسی به حرکات ، صداهای کوتاه و به حروف مدّی صداهای کشیده میگویند .

اعزام فعالان قرآنی به اردوهای زیارتی سیاحتی
آموزش قرآن به خردسالان
برگزاری آزمونهای تخصصی حفظ رشد پلکانی
برگزاری نماز جماعت در صنایع
اشتراک نشریات قرآنی
انجام فعالیتهای قرآنی ویژه مدیران