آموزش صوت و لحن جلسه ششم

نغمه رست

کاملترین مقام که در تمام بلاد اسلامی وجود دارد و به أب النّغمات ( پدر نغمات ) مشهور است.

اجرای این مقام موجب برانگیخته شدن حس جسارت و مردانگی می شود و در به تصویر کشیدن آیات بهشتی و حقایق الهی و روایت داستان های قرآن به کار می آید.

شعر ممد نبودی ببینی شهر آزاد گشته و اذان غلوش دقیقاً با این نغمه سنخیت دارد.

نغمه حجاز

در سال های دور، صحرا نشینان سوار بر شتر شبهه جزیره عربستان، با حرکت شتر و صدای زنگوله ی آن، نغمه ای را زمزمه می کردند که با گذر زمان بر وسعت آن افزوده شد و نام حجاز را به خود گرفت.

در تلاوت قرآن معمولاً در آیات بشارت و انذار، خلقت جهان هستی و موجودات و تذکر و یادآوری به کار می آید.

نمونه های این نغمه در فیلم های محمد رسول اله(ص)، مختارنامه، آیه ی ابتدایی فیلم یوسف پیامبر(ص) شنیده شده است.

روزهای سه‌شنبه جلسه تدریس قرآن در شرکت سمت برگزار می‌شود

جلسه تدریس قرآن توسط استاد پورعاشوری روزهای سه‌شنبه از ساعت ۱۲ الی ۱۳
در حسینیه امام حسن مجتبی علیه‌السلام شرکت سمت با حضور کارکنان علاقه‌مند به مباحث صوت و لحن برگزار می‌گردد.

آموزش صوت و لحن/ جلسه پنجم

نغمه نهاوند

یکی از زیباترین و شادترین نغمات قرآن است که برخی منزلگاه اولیه این مقام را کشور هند می دانند، برخی نیز آنرا به منطقه نهاوند ایران نسبت داده اند. از این آهنگ می توان در آیات بهشتی و شرح حال بهشتیان و شرح داستان پیامبران (ع) و قصص قرآن بهره جست.

از آهنگهای معروف متناسب با این نغمه « جان من کجایی امان از این جدایی…» از محمد اصفهانی یا آهنگ « دلم می خواد به اصفهان برگردم…» اشاره کرد.

 

نغمه صبا

این مقام، از نغمان حزین است که اندوه خاصی برخوردار است و در آیات با مفاهیم توبه، پشیمانی و بازگشت به سوی پروردگار، عبرت از حوادث گذشتگان، به تصویر کشیدن عاقبت گنه کاران، آیات عذاب مجرمین در دوزخ، احوال قیامت و برزخ.

در میان آهنگهای معروف می توان به آهنگ « نمی خواستم خورشیدُ ازت بگیرم نمی خواستم آسمونت ابری باشه…» از محمد اصفهانی یا آهنگ های بینابین سریال حضرت علی (ع) اشاره کرد.

آموزش صوت و لحن/ جلسه چهارم

نغمه بیات

بیات از لحاظ لغوی به معنای غم و غمگین است که عموماً در ابتدای تلاوت قرآن استفاده می گردد. این نغمه به مادر نغمات معروف است چراکه در اکثر شعرها و سرودها و نوحه ها مورد استفاده است و معمولاً در آیات با مضامین دعا، حکایات و اندرزها بهره گرفته می شود.

استاد مصطفی اسماعیل در تلاوت های خود به طرز خارق العاده ای از این سبک بهره می جوید به طوری که یک صفحه از قرآن یا بیشتر را بیات خوانی می کند بدون اینکه ملودی های تکراری و خسته کننده ای داشته باشد.

از میان آهنگ های معروف می توان به عنوان نمونه به:

۱٫شعر معروف در مدح امام زمان از مرحوم آغاسی است:( همه جا برم به بهانه ی تو    که مگر برسم در خانه تو  همه جا دنبال تو می گردم که توئی درمان همه دردم یا اباصالح مددی …..)

۲٫همچنین سرود مشهور ( ای ایران ای مرز پرگهر ای خاکت سرچشمه هنر…..)

۳٫نوحه ی زیبای حاج محمود کریمی ( خرابه چراغونه امشب قناری غزل خونه امشب موهام فرش مهمونه امشب دلم خونه امشب بابا نبودی ببینی پر معجرم سوخت بابا نبودی ببینی که خاکسترم سوخت …..)

۴٫اذان

 

 

آموزش صوت و لحن/ قسمت سوم

نغمه سه گاه

یکی دیگر از نغمات اصلی در بین الحان قرآنی است که برخی زادگاه آن را کشور آذربایجان می دانند که به نگین مقامات نیز شهرت دارد. نغمه تقریباً شادی است که در آیات با مضامین عشق، وعده الهی، بشارت، مغفرت، صفات مومنین و استجابت دعا به کار می آید.

می توان از نغمات مشهور، به ملودی های زیر اشاره کرد:

۱٫صلوات قرآنی معروف: صل اله علی محمد صل اله علی النبی ، صل اله علی محمد و علی آل النبی

۲٫تواشیح طلع البدر علینا من ثنیات الوداع  وجب الشکر علینا ما دعا لله داع….

۳٫پریشان سر زلف سیاهت شانه اش با من…

 

نغمه چهار گاه

نمونه ی این مقام در ربّنای زیبای شجریان مشهود است و در تلاوت قرآن، می توان آیات با مضمون خدا، بهشت، توبه، دعا، معجزات انبیاء را با این آهنگ تلاوت نمود.

نمونه ی دیگر معروف مطابق با این نغمه، سرود: ایران ای سرای امید…. است.

آموزش صوت و لحن/ قسمت دوم

صوت قرآن

صوت چیست؟

«صوت در لغت به معنای بانگ،آواز، آوازه و یا نغمه است، در واقع هر آوازی را که خواننده بخواند و هر نوائی را که نوازنده بنوازد و یا هر بانگ و آوازی که بگوش برسد را صوت می گویند و به عبارتی دیگر صوت از ارتعاشات سریع اجسام بوجود می آید».

صوت انسان

صوت یا صدا یکی از ویژگی های فیزیولوژیکی آناتومی بدن انسان است که نحوه به کار گیری آن در تلاوت قرآن کریم از اهمیت بسزایی برخوردار است. هر انسانی دارای صوت است و شاید کمتر کسی باشد که در طول عمر خود زمزمه ای نکرده باشد. منتها یکی با صدای خوش و مطبوع میخواند که همان صدای موسیقیایی است و دیگری با صدای ناخوشایند و غیر موسیقیایی می خواند.

صدای طبیعی و مادرزادی که از جمله موهبت های الهی است باید با آموزش و پرورش، ویژگی های قابلی پیدا کند تا بتواند از عهده تلاوت زیبای قرآن کریم برآید. صوت  انسان از چهار دستگاه آناتومیک بدن متأثر است که عبارتند از: دستگاه تنفس، دستگاه صوتی، دستگاه تکلم و دستگاه شنیداری و هر یک از این دستگاه ها برای یک قاری چه در مرحله آموزش و چه در مرحله قرائت بسیار حائز اهمیت است، زیرا بدون استفاده صحیح از آنها نخواهد توانست از توانایی های نهفته خود بهره لازم را ببرد.

صوت انسان به دنبال مجموعه ای از حرکات فیزیکی به وجود می آید. یعنی بر اثر فشاری که با انقباض عضلات شکم و دنده ها ایجاد می شود، هوا از داخل ریه ها به لوله قصبه الریه رانده می شود و سپس جریان هوا در حین عبور از حنجره، پرده های صوتی را به ارتعاش در می آورد و در نتیجه صدا تولید می گردد. بدیهی است هر چه این ارتعاشات منظم تر باشد، صدای تولید شده مطبوع تر و دلپذیرتر به گوش می رسد.

بسیاری از افراد از دوران کودکی دای خوشی دارند که اگر آن را تربیت کنند و تمرین و ممارست داشته باشند و به علم تجوید و دیگر اصول قرائت خود رامجهز کنند، می توانند به نیکویی قران را تلاوت کنند، همچنین برای هر شخصی این امکان وجود دارد که بر اثر تمرین و تربیت، صدای خود را مطبوع و دلپسند نماید.

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله: می فرمایند:

        انَّ من اَجمَلِ الجَمالِ الصوتُ الحَسَن 

                           «به درستی که از بهترین زیبایی ها، صدای زیباست»

♦ مطالب این بخش از کتاب آموزش صوت و لحن نوشته جمال کامیاب گرفته شده است

آموزش صوت و لحن, قسمت اول

دستگاه صوتی انسان

مجموعه ای از اعضایی را که به صورت هماهنگ و منظم صوت انسان را ایجاد می کنند و آن را شکل می دهند و پردازش می کنند دستگاه صوتی انسان می نامند که بخش ها و اجزای اساسی آن را می توان در شکل زیر مشاهده نمود:

اکو یا انعکاس صوت

صدای منعکس شده را اکو می نامند. در واقع یک «اکو» واجد همان خصوصیات صدای اصلی است. اگر شما در بیرون و در جای آرامی بایستید و روبه روی دیوار یا صخره و یا کوه قرار بگیرید و اسمی را صدا بزنید، پس از چند لحظه انعکاس اسم خود را خواهید شنید. هر گاه انعکاس و یا «پس آوا» جدا از هم و تک تک به گوش برسند، آن را «پژواک» می- نامند.

«پژواک» برخلاف «پس آوا» که پدیده مطلوبی در شنوایی و فضای بسته است، بسیار نامطلوب و آزاردهنده است، خصوصا اگر ناخواسته و بدون آگاهی انجام گیرد و در تالار های بزرگ و فضا های مشابه در شنیدن مشکل به وجود می آورد. البته پژواک و پس آوا تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند و فقط میزان فاصله بین دفعات تکرار و نیز احساس شنیدن آنها موجب تفاوت بین آنها می شود.

شیوه های موثر در آموزش روان خوانی قرآن


آموزش قرآن با آموزش های دیگر تفاوت اساسی دارد. این تنها آموزشی است که معلم اول آن خداست.

«الرَّحْمَٰنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ»(۱) و نخستین آموزنده آن پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ» (۲) چون قرآن کریم دارای زبانی خاص است، کسی که در اثر همنشینی مداوم و انس زیاد با قرآن عقد محبت می بندد، البته زبانش زبان قرآن و بیانش بیان قرآن خواهد بود. رسیدن به بیان قرآن، غایت آموزش زبان قرآن است. «عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»(۳)


تلاوت

آموزش قرآن به جهت طبیعت خاص خود که با روح و جان متعلم سروکار دارد، قرار است آموزشی باشد که قرآن را محبوب و معشوق قرآن آموز گرداند و هر شیوه آموزشی که این دوستی و محبت را بهم زند و قرآن آموز را بیزار سازد ، البته مطلوب نخواهد بود.

تاکنون بحث و برسی های فراوانی پیرامون آسیب شناسی روش های آموزش قرآن انجام شده است؛ اما تجارب آموزشی و پژوهشی نشان داده است که متأسفانه مشکلاتی فرا روی چنین آموزش مبارکی واقع شده است.

پژوهش حاضر با ارائه چند فرضیه و آزمایش آنها، مسأله را از نقطه نظر فرآیند پردازش اطلاعات خواندن مورد تحلیل و ارزیابی قرار می دهد.

 

گمان های نادرست در علل ضعف روان خوانی قرآن

غالب روش های آموزش قرآن، شروع آموزش با روخوانی است. به عبارت دیگر در بیشتر روش ها، قرآن آموز ابتدا با نسخه مکتوب مواجه خواهد شد و به این منظور تحت تعلیم یک سری از قواعد روخوانی و آشنایی با صامت ها و مصوت ها قرار می گیرد.

غالب پدر و مادر ها و آموزگاران وجود یکی از موارد زیر را علل ضعف در روان خوانی قرآن از سوی نو آموزان قرآن می دانند:

۱٫ عدم شناخت حروف و کلمات قرآنی

اولین علتی که به ذهن خطور می کند، حرف شناسی وحرکت شناسی است؛ یعنی ممکن است که تصور شود دلیل نارسایی خواندن قرآن، نداشتن شناخت دقیق نسبت به حروف و حرکات و چگونگی تلفظ آنها باشد و برای رفع این مشکل می توان قسمت مهمی از وقت آموزش را، صرف شناساندن حروف و حرکات و چگونگی تلفظ آنها نمود.

خواندن خوب مستلزم توجه به نشانه های آوایی حروف وكلمات است. خوانندگان نشانه های آوایی، با استفاده از دانش الفبایی خویش، بین كلمات و تلفظ آن ها تداعی برقرار می كنند و از این طریق خواندن را شروع می كنند

برای بررسی فرضیه مذکور و راه حل مطرح شده، آزمایش هایی صورت گرفت و یک صفحه شامل حروف با حرکات مختلف به دانش آموزان داده شد تا بخوانند.

نتیجه حاکی ازآن بود که حتی آن دسته از دانش آموزانی که درخواندن قرآن دچار مشکل هستند، به راحتی می توانندحروف را با کلمات مختلف ادا کنند؛ اما همان عده درخواندن کلمات قرآنی (با حرکات ساده) با مشکل مواجه هستند. بنابراین اولین فرضیه مورد آزمایش، رد می شود.

۲٫ عدم توجه به حرکات

دومین فرضیه چنین است که دانش آموزان به حرکات توجه ندارند و بدین جهت هنگام خواندن کلمات، آنها را نادرست تلفظ می کنند. به منظور رفع این مشکل لازم بود تا آیات قرآن کریم با حرکات رنگی و کاملاً درشت علامت گذاری شود تا مورد نظر و توجه دانش آموزان واقع شود. نتیجه ای که از آزمایش های انجام شده به دست آمدحاکی ازاین بود که حتی در صورت وجود شرایط فوق، مشکل همچنان وجود دارد.

۳٫ اشکال درخواندن کلمات دارای حروف ناخوانا یا علائم تنوین و تشدید و…

علت احتمالی دیگری که به نظر می رسید این بودکه خواندن کلماتی که باحرکات معمولی مانند: فتحه، کسره و ضمه نشانه گذاری شده اند، مشکلی ندارد و اشکال درخواندن کلماتی است که دارای حروف ناخوانا یا علائم تنوین و تشدید و… هستند. برای آزمایش فرضیه فوق، کلماتی از قرآن که فقط دارای حرکات فتحه، کسره و ضمه بودند در اختیار قرآن آموز قرار گرفت. نتیجه ی بدست آمده، فرضیه فوق را رد می کرد.

تلاوت

از تعدادی از دانش آموزان کلاس چهارم ابتدایی که آموزش های خاص ندیده بودند، خواسته شد تا کلماتی را از قرآن کریم که فاقد حروف ناخوانا، تشدید و تنوین بودند، بخوانند؛ سپس از آنها خواسته شد تا اجزای هریک ازکلمات را که به صورت جداگانه نوشته شده بود، قرائت کنند. مانند: «مس تض ع فو ن» سپس میزان مهارت آنها را در قرائت کلمات یامیزان مهارتشان در قرائت بخش ها باهم مقایسه شد و این فرض اثبات گردید که دانش آموزان کلمات را بسیار کندتر و ضعیف تر از بخش های جدا شده آنها می خوانند. یعنی سطح مهارت افراد در قرائت کلمات، خیلی پایین تر از سطح مهارت آنها در قرائت بخش ها است.

بدین ترتیب مشخص می گردد که عدم توانایی خواندن عبارات قرآنی به طور اصلی معلول ضعف شناسایی حرکات و یا بی اطلاعاتی از قواعد حروف ناخوانا و تنوین و… نیست؛ زیرا «اگر علل اشتباه، ناآشنایی باحرکات یا عدم توجه به آنها بود، این عامل باید در موقع قرائت بخش ها نیز وجود می داشت».

با نگاه به مسأله فوق درمی یابیم که این مسأله مربوط به حیطه روانی _حرکت می شود، نه حیطه شناختی.

چنانکه معمولاً معلمان قرآن با روبرو شدن با دانش آموزانی که نمی توانند قرآن کریم را بخوانند، برشناساندن قواعد اصرار می ورزند و در نهایت هدف آموزش نیز به دست نمی آید.

آموزش حرکات و رنگین کردن یادرشت و ریزکردن آنها مشکل را ریشه کن نخواهدکرد. پس حقیقتاً مشکل کجاست و چرا با این همه فنون و روشهایی که بکار برده می شود، مسأله عدم توانایی قرائت قرآن همچنان وجود دارد.

 

شیوه های صحیح در آموزش روان خوانی قرآن

نکته ی ظریفی که در آموزش روان خوانی قرآن وجود دارد این است که ما وقتی متنی را می خوانیم معمولاً توجه ما بر تمامی خصوصیات آن متن متمرکز نمی شود و حتی به آحاد حروف و یا کلماتی که می خوانیم نیز توجه نمی کنیم؛ زیرا ظرفیت حافظه ی کاری (۴) بسیار محدود ما برای پردازش اطلاعات ورودی جوابگو نمی باشد.

متخصصان تعلیم و تربیت معتقدند به منظور آموزش روان خوانی قرآن کریم شایسته است به نکات زیر توجه نماییم:

۱٫      پدر و مادر و آموزگار باید متون را با صدای بلند برای کودکان بخوانند تا در خواندن صحیح سرمشق او قرارگیرند.

۲٫      باید خواندن با صدای بلند و آهسته، هر دو در کودکان تشویق شود.

۳٫      صداشناسی در آغاز خواندن نقش اساسی دارد و باید به طور ساده آموزش داده شود.

آموزش حرکات و رنگین کردن یادرشت و ریزکردن آنها مشکل را ریشه کن نخواهدکرد. پس حقیقتاً مشکل کجاست و چرا با این همه فنون و روشهایی که بکار برده می شود، مسأله عدم توانایی قرائت قرآن همچنان وجود دارد

كودكان و نو آموزان قرآن کریم وقتی به سوی خواندن پیشرفت می كنند، معمولاً ابتدا نشانه های بصری را به كار می گیرند و پس از آن، استفاده از نشانه های آوایی را شروع می كنند. سرانجام مهارت لازم را در زمینه ی تركیب حروف و صداهای زبان شفاهی كسب می كنند. آنان نمی توانند كلمات را به تنهایی بخوانند. بدین ترتیب به طور کلی خواندن به دو صورت است:

۱٫     خواندن نشانه های بصری

اولین خواندن “واقعی “زمانی انجام می گیرد كه كودكان بتوانند كلمات قرآنی را به صورت منفرد بخوانند. در بسیاری از كودكان، تشخیص ابتدایی، مبتنی بر نشانه های بصری مانند شكل كلمه و خصوصیات متمایز حروف است.

این روش یادگیری كمتر موثر است و به زودی اغلب خوانندگان آن را كنار می گذارند.

۲٫     خواندن نشانه های آوایی

خواندن خوب مستلزم توجه به نشانه های آوایی حروف وكلمات است. خوانندگان نشانه های آوایی، با استفاده از دانش الفبایی خویش، بین كلمات و تلفظ آن ها تداعی برقرار می كنند و از این طریق خواندن را شروع می كنند.

تجربه نشان داده است که خوانندگان نشانه های آوایی از خوانندگان نشانه های بصری موفق ترند.(۵)

انشاءالله با دانستن این مطالب بتوانیم به نوآموزان قرآنی، به شیوه ای صحیح و موثر روان خوانی قرآن کریم را آموزش داده و در راستای ترویج این کلام الهی قدمی برداریم. بحق محمّد و آله الطّاهرین صلوات الله علیهم اجمعین و عجّل فرجهم.

 

پی نوشت ها:

۱٫      سوره مبارکه الرّحمن، آیات ۱ و ۲٫

۲٫      سوره مبارکه علق، آیه ۱٫

۳٫      سوره مبارکه الرّحمن، آیه ۴٫

۴٫       حافظه کاری (workingmemory)، جزوه ی اجرای الگوشناختی است که درآن تفکر انجام می گیرد.

۵٫      روانشناسی تربیت (اصول وکاربردآن)، ص ۱۸۲

اعزام فعالان قرآنی به اردوهای زیارتی سیاحتی
آموزش قرآن به خردسالان
برگزاری آزمونهای تخصصی حفظ رشد پلکانی
برگزاری نماز جماعت در صنایع
اشتراک نشریات قرآنی
انجام فعالیتهای قرآنی ویژه مدیران